សច្ចញ្ញាណចតុក្កទ្វយនិទ្ទេស

[ ២៦៤-២៦៧ ] គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យ ក្នុងសច្ចញ្ញាណចតុក្កទ្វយនិទ្ទេសដូចតទៅ បទថា ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ ជាដើម មានអត្ថដូចបានពោលហើយ ។ បទថា មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ទុក្ខេបេតំ ញាណំ លោកពោលដោយ អំណាចការត្រាស់ដឹងក្នុងលើកទីមួយ ហាក់បីដូចត្រាស់ដឹងក្នុងពួក ៤ ដោយ មិនមានចន្លោះ ។ ពិតហើយ សច្ចញ្ញាណមាន ២ យ៉ាង គឺលោកិយ ១ លោកុត្តរ ១ ។ លោកិយមាន ២ គឺអនុពោធិញ្ញាណ ១ បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ១ ។ អនុពោធិញ្ញាណ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនិរោធ និងមគ្គ ដោយអំណាច ការបានស្តាប់មកជាដើម របស់បុគ្គលដែលផ្តើមបំពេញព្យាយាម រមែង ប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងទុក្ខ និងសមុទយៈ ដោយអំណាចធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ ។ បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសច្ចៈ ៤ របស់ភិក្ខុអ្នកចាក់ធ្លុះ សច្ចៈហើយដោយអំណាចធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ ។ លោកុត្តរ ក៏គឺបដិវេធញ្ញាណ ធ្វើនិរោធឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយ រមែងចាក់ធ្លុះសច្ចៈ ៤ ដោយកិច្ច ។ ដូចព្រះមាន ព្រះភាគ ត្រាស់ ( ក្នុងសំយុត្តនិកាយ មហាវារវគ្គ ) ថា ម្នាលភិក្ខុ ទាំងឡាយ បុគ្គលណាឃើញទុក្ខ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឃើញទុក្ខសមុទ័យ ផង ឃើញទុក្ខនិរោធផង ឃើញទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាផង ដូច្នេះ ។ គប្បី ពោលដល់ន័យទាំងអស់ ។ ក្នុងទីនេះ ក៏ត្រាស់ដល់បដិវេធញ្ញាណនេះឯង ដោយវារៈនេះ ។ តែញាណនោះ ក៏ត្រាស់ដើម្បីសម្តែងថា សូម្បីលោកុត្តរ រមែងបាននូវឈ្មោះទាំងឡាយថា ទុក្ខេ ញាណំ ជាដើម ។ តែក្នុងទីនេះ លោកបំណងយកលោកិយញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះសារី បុត្តត្ថេរពោលថា តត្ថ កតមំ ទុក្ខេ ញាណំ ដូច្នេះ ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា ទុក្ខំ អារព្ភ បានដល់ ទាញយកទុក្ខសច្ច គឺធ្វើឲ្យ ជាអារម្មណ៍ ។